Biegunki przewlekłe — kiedy wymagają kolonoskopii i diagnostyki jelita

Rak jelita grubego to drugie co do częstości rozpoznanie nowotworowe u kobiet i trzecie u mężczyzn w Polsce — w 2022 roku odnotowano ponad 18 800 nowych przypadków. Przewlekłe zmiany rytmu wypróżnień, w tym biegunka utrzymująca się przez tygodnie lub miesiące, bywają jednym z pierwszych sygnałów, które warto omówić z lekarzem. Poniżej: kiedy biegunka wymaga badań i jak przebiega ścieżka od wizyty w POZ do kolonoskopii.

Co to jest biegunka przewlekła

Biegunka przewlekła to stan trwający powyżej 4 tygodni — z nieuformowanymi lub płynnymi stolcami pojawiającymi się więcej niż 3 razy na dobę. Epizodyczne rozluźnienie stolca po infekcji lub po antybiotykoterapii to zjawisko samoograniczające się. Jeśli objawy trwają dłużej, nie mijają bez wyraźnego powodu i nawracają — warto zasięgnąć opinii lekarza POZ.

Sam czas trwania to dopiero punkt wyjścia. Znacznie ważniejszy jest charakter towarzyszących objawów.

Objawy alarmowe — kiedy nie zwlekać

Pewne objawy towarzyszące biegunce są sygnałem, że konieczna jest szybka ocena lekarska. Do objawów alarmowych należą:

krew w stolcu — czerwona lub ciemna, smolisty stolec
niezamierzona utrata masy ciała — kilka kilogramów bez zmiany diety
niedokrwistość — bladość, przewlekłe zmęczenie, zadyszka
biegunka nocna — wybudzająca ze snu (biegunka czynnościowa zwykle nie pojawia się w nocy)
ból brzucha o nasileniu uniemożliwiającym normalne funkcjonowanie
wywiad rodzinny: rak jelita grubego lub nieswoiste zapalenie jelit u krewnego pierwszego stopnia (rodzic, rodzeństwo, dziecko)

Każdy z tych sygnałów wymaga omówienia z lekarzem — bez odkładania na późniejszy termin.

Najczęstsze przyczyny biegunki przewlekłej

Przyczyn biegunki przewlekłej jest wiele — ustalenie właściwej wymaga badań. Do najczęstszych należą:

Zespół jelita drażliwego (IBS) — zaburzenie czynnościowe, bez zmian organicznych w jelicie. To najczęstsze rozpoznanie u osób poniżej 50. roku życia bez objawów alarmowych. Kiedy IBS wymaga badania kolonoskopowego — wyjaśnia artykuł Jelito drażliwe i kolonoskopia — kiedy warto zrobić badanie profilaktyczne.
Nieswoiste zapalenia jelit (NZJ) — choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Przewlekły stan zapalny błony śluzowej jelita z nawracającymi biegunkami, krwawieniem i bólem.
Celiakia — nietolerancja glutenu powodująca stan zapalny w jelicie cienkim; rozpoznanie obejmuje badania serologiczne i gastroskopię z biopsją.
Działania uboczne leków — antybiotyki, niektóre niesteroidowe leki przeciwzapalne i preparaty przeczyszczające mogą wywoływać przewlekłe objawy żołądkowo-jelitowe.
Nadczynność tarczycy — przyspieszone trawienie jako jeden z objawów.
Zmiany organiczne w jelicie — w tym nowotwory, które mogą dawać objawy jelitowe jako wczesny sygnał.

Co sprawdza lekarz POZ

Przy wizycie z powodu biegunki trwającej ponad 4 tygodnie lekarz zwykle zleca zestaw badań wstępnych.

Badania krwi:

morfologia krwi obwodowej — w kierunku niedokrwistości
CRP i OB — wskaźniki stanu zapalnego
elektrolity — ocena odwodnienia
TSH — czynność tarczycy
glukoza — wykluczenie cukrzycy
badania serologiczne w kierunku celiakii (anty-tTG IgA)

Badanie kału:

krew utajona w kale
posiew mikrobiologiczny — bakterie, pasożyty (Giardia, lamblioza)
kalprotektyna — marker stanu zapalnego ściany jelita

Badania obrazowe:

USG jamy brzusznej

Na podstawie wyników lekarz decyduje, czy wystarczające jest leczenie zachowawcze, czy konieczne jest skierowanie do gastrologa i wykonanie endoskopii.

Kiedy potrzebna jest kolonoskopia

Kolonoskopia jest wskazana, gdy badania wstępne sugerują zmiany organiczne lub gdy nie można ich pewnie wykluczyć. Do konkretnych wskazań należą:

Obecność objawów alarmowych — krew w stolcu, utrata masy ciała, niedokrwistość, nocna biegunka — niezależnie od wieku
Wiek powyżej 50 lat z biegunką trwającą ponad 4 tygodnie — standardowe wykluczenie raka przed rozpoznaniem IBS
Wywiad rodzinny w kierunku raka jelita grubego lub NZJ — obniżony próg do badań
Brak poprawy po leczeniu zachowawczym — gdy wcześniej postawiona diagnoza czynnościowa nie tłumaczy przebiegu

Kolonoskopia pozwala ocenić błonę śluzową jelita, pobrać wycinki do badania histopatologicznego i — przy wskazaniach — usunąć polipy.

Ważne: osoby z aktywnymi objawami wymagają skierowania od lekarza POZ do gastrologa lub bezpośrednio na kolonoskopię diagnostyczną (ścieżka AOS). To inna droga niż populacyjna kolonoskopia przesiewowa w ramach PBPJG, opisana poniżej.

Bezpłatna kolonoskopia profilaktyczna w NFZ — kto może skorzystać

Program Badań Przesiewowych Jelita Grubego NFZ (PBPJG) jest przeznaczony dla osób bez aktywnych objawów jelitowych — jako badanie przesiewowe zdrowej populacji. Obejmuje:

osoby w wieku 50–65 lat (obie płcie)
osoby w wieku 40–49 lat, u których u krewnego pierwszego stopnia (rodzic, rodzeństwo, dziecko) rozpoznano raka jelita grubego

Warunki: brak wykonanej kolonoskopii w ciągu ostatnich 10 lat oraz brak aktywnych objawów wskazujących na raka jelita grubego.

Bez skierowania. Rejestracja bezpośrednio w placówce realizującej program lub przez infolinię NFZ: 800 190 590. Badanie może być wykonane w znieczuleniu, a polipy do 15 mm są usuwane w trakcie kolonoskopii.

Jeśli masz objawy (w tym przewlekłą biegunkę) — zgłoś się najpierw do lekarza POZ po skierowanie.

Podsumowanie

Biegunka przewlekła to stan trwający powyżej 4 tygodni, z częstością ponad 3 stolców na dobę.
Objawy alarmowe (krew w stolcu, utrata masy ciała, niedokrwistość, nocna biegunka) wymagają szybkiej wizyty u lekarza POZ — niezależnie od wieku.
Badania wstępne zaczynają się od analizy krwi, badania kału i USG brzucha; przy wskazaniach lekarz kieruje na kolonoskopię.
Osoby z objawami kwalifikują się do kolonoskopii diagnostycznej przez AOS (ze skierowaniem od POZ), a nie do badania przesiewowego.
Bezpłatna kolonoskopia przesiewowa w ramach PBPJG przysługuje osobom w wieku 50–65 lat (lub 40–49 z obciążonym wywiadem rodzinnym) bez aktywnych objawów.

Pamiętaj: treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Krew w stolcu, niezamierzona utrata masy ciała, nocna biegunka i niedokrwistość to objawy wymagające pilnej konsultacji u lekarza POZ — niezależnie od wieku. Nie czekaj na termin badania przesiewowego.