· Monika Ślusarczyk · Bilanse zdrowia · 4 min read
Celiakia — kto powinien się zbadać i jak wygląda diagnostyka
Celiakia dotyczy co najmniej 1% Polaków, a większość chorych nie wie o swojej chorobie. Dowiedz się, czy jesteś w grupie ryzyka i jakie badania zleca lekarz POZ.
Na celiakię choruje co najmniej 1% Polaków — to nawet 380 tysięcy osób. Większość z nich nie ma jeszcze diagnozy, bo objawy tej choroby są tak różnorodne, że latami bywają przypisywane stresowi, niedoborom w diecie lub zespołowi jelita nadwrażliwego. Pokażę, kto powinien poprosić lekarza POZ o skierowanie na badanie w kierunku celiakii — i dlaczego nie warto czekać na „typowe” objawy.
Czym jest celiakia i dlaczego nieleczona jest groźna
Celiakia, nazywana też chorobą trzewną, to choroba autoimmunologiczna o podłożu genetycznym. Gluten — białko zawarte w pszenicy, życie i jęczmieniu — powoduje u chorych zanik kosmków jelita cienkiego. Te maleńkie wypustki błony śluzowej odpowiadają za wchłanianie składników odżywczych. Gdy zanikają, organizm przestaje prawidłowo przyswajać żelazo, wapń, witaminy z grupy B i wiele innych niezbędnych substancji.
Celiakia trwa całe życie i nie można jej wyleczyć. Jedyna skuteczna forma leczenia to ścisła dieta bezglutenowa — stosowana na stałe, bez przerw. Nieleczona choroba prowadzi do długotrwałego stanu zapalnego i poważnych powikłań, w tym nowotworów układu pokarmowego.
Objawy celiakii — lista jest zaskakująco długa
Przewlekła biegunka i bóle brzucha to najbardziej kojarzone objawy, ale według NFZ celiakia może się objawiać bardzo różnorodnie, często spoza układu pokarmowego:
- bóle i wzdęcia brzucha, wymioty, zaparcia lub biegunka
- ciągłe zmęczenie i osłabienie odporności, częste infekcje
- niedokrwistość trudna do wyrównania — żelazo nie wchłania się prawidłowo mimo suplementacji
- osteoporoza, częste złamania, bóle kości i mięśni — wapń i witamina D też nie docierają do organizmu
- afty i wrzodziejące zapalenia jamy ustnej, niedorozwój szkliwa zębowego
- problemy ze skórą — swędząca wysypka, czyli choroba Dühringa
- zaburzenia neurologiczne: ataksja (niezborność ruchów), bóle głowy, depresja
- nawracające poronienia i trudności z zajściem w ciążę
- u dzieci: zaburzenia wzrostu i opóźniony rozwój
To, co najbardziej zmyla, to fakt, że objawy bywają delikatne lub niespecyficzne. Celiakia potrafi przez lata podszywać się pod inne choroby — dojście do prawidłowej diagnozy zajmuje czasem kilka lat.
Kto ma zwiększone ryzyko i powinien się zbadać
NCEZ PZH wskazuje, że celiakia może przebiegać bezobjawowo, a mimo to dawać nieprawidłowe wyniki badań laboratoryjnych. Dlatego badania przesiewowe są szczególnie zalecane w następujących grupach:
- krewni pierwszego stopnia (rodzic, rodzeństwo, dziecko) osoby z potwierdzoną celiakią — ryzyko jest wielokrotnie wyższe niż w populacji ogólnej
- osoby z cukrzycą typu 1 — obie choroby mają wspólne podłoże genetyczne i często współistnieją
- osoby z chorobami autoimmunologicznymi tarczycy (Hashimoto, nadczynność), stawów lub wątroby — choroby tarczycy i celiakia wyjątkowo często idą ze sobą w parze
- osoby z niedoborem immunoglobulin IgA lub nefropatią IgA
- osoby z zespołem Downa, Turnera lub Williamsa — celiakia występuje u nich znacznie częściej niż w ogólnej populacji
- osoby z przewlekłą anemią z niedoboru żelaza, która nie reaguje na leczenie
Jeśli należysz do jednej z tych grup, warto porozmawiać z lekarzem POZ o badaniu serologicznym — nawet jeśli objawy są niespecyficzne lub ich brak.
Jak przebiega badanie w kierunku celiakii
Badania w kierunku celiakii zazwyczaj prowadzi gastroenterolog, ale proces zaczyna się od POZ. Ważna zasada, o której mówią materiały NFZ: przed wykonaniem badań nie wolno rezygnować z glutenu ani przechodzić na dietę bezglutenową — nawet „na próbę”. Wyniki zarówno krwi, jak i biopsji są wiarygodne tylko wtedy, gdy w diecie jest regularnie gluten.
Krok 1 — badania serologiczne
Lekarz zleca oznaczenie:
- tTG IgA — przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA; to podstawowe badanie przesiewowe
- całkowity poziom IgA — sprawdza, czy nie ma niedoboru IgA, który fałszuje wynik tTG
Jeśli tTG IgA jest dodatnie, ale w niskim mianie, lekarz może dorzucić EmA IgA (przeciwciała przeciwendomyzjalne). Przy potwierdzonym niedoborze IgA konieczne jest oznaczenie tTG IgG i DGP IgG (przeciwciała przeciwko deaminowanym peptydom gliadyny).
Warto wiedzieć, że u części dorosłych z celiakią przeciwciała w ogóle nie pojawiają się we krwi — ujemny wynik nie wyklucza choroby.
Krok 2 — biopsja jelita cienkiego
Pobierana podczas gastroskopii — co najmniej 5 wycinków z różnych miejsc. Oceniany jest stopień zaniku kosmków według skali Marsha. Dopiero połączenie obecności przeciwciał we krwi z charakterystycznym obrazem biopsji daje pewne potwierdzenie diagnozy.
Co dzieje się po potwierdzeniu celiakii
Diagnoza oznacza wprowadzenie diety bezglutenowej na stałe. Produkty bezglutenowe oznacza symbol Przekreślonego Kłosa — mogą zawierać maksymalnie 20 ppm glutenu. Eliminowane są wszelkie produkty z pszenicy, żyta i jęczmienia.
Na początku leczenia lekarz może zalecić także dietę bezlaktozową i lekkostrawną — jelito potrzebuje czasu na regenerację kosmków, która u dorosłych trwa zazwyczaj od kilku miesięcy do roku. Ścisłe przestrzeganie diety powoduje ustąpienie objawów: osoba z celiakią na diecie funkcjonuje normalnie.
Pytania warte zadania lekarzowi POZ
- Czy należę do grupy ryzyka celiakii ze względu na historię rodzinną lub inne schorzenia?
- Czy warto oznaczyć tTG IgA profilaktycznie przy moich wynikach (anemia, niedobory)?
- Jakie objawy powinny mnie skłonić do szybszej konsultacji z gastroenterologiem?
Pamiętaj: treści na tej stronie mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Jeśli masz objawy sugerujące celiakię lub należysz do grupy podwyższonego ryzyka, skontaktuj się ze swoim lekarzem POZ — to on oceni, czy i kiedy warto wykonać badanie.
