Dieta a ryzyko raka piersi – co mówią badania naukowe

Rak piersi to najczęstszy nowotwór złośliwy wśród kobiet w Polsce – odpowiada za niemal 24% wszystkich zachorowań nowotworowych wśród kobiet. Choć część czynników ryzyka – wiek, genetyka, historia hormonalna – pozostaje poza kontrolą, badania naukowe pokazują, że styl życia, w tym sposób odżywiania, ma realny wpływ na prawdopodobieństwo zachorowania.

Według Narodowego Instytutu Onkologii przestrzeganie zaleceń Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem może zapobiec nawet połowie przypadków nowotworów w Europie. Dieta, masa ciała i aktywność fizyczna należą do kluczowych elementów tego kodeksu.

Otyłość po menopauzie – dlaczego masa ciała ma znaczenie

Ryzyko zachorowania na raka piersi – zwłaszcza u kobiet po menopauzie – jest istotnie wyższe przy nadwadze i otyłości. Mechanizm dobrze znany badaczom: tkanka tłuszczowa staje się po menopauzie głównym miejscem produkcji estrogenów. Im więcej tkanki tłuszczowej, tym wyższy poziom hormonów w krwioobiegu – a hormony te stymulują podziały komórkowe w gruczole piersiowym.

Światowa Organizacja Zdrowia wymienia otyłość wprost wśród modyfikowalnych czynników ryzyka raka piersi, obok alkoholu i palenia tytoniu. Co ważne – określenie „modyfikowalny” oznacza, że jest to czynnik, na który można wpłynąć.

Alkohol – każda ilość ma znaczenie

Każda ilość alkoholu zwiększa ryzyko zachorowania na raka piersi – nie ma tu bezpiecznego progu. Alkohol etylowy jest sklasyfikowany przez Międzynarodową Agencję Badań nad Rakiem jako karcynogen grupy 1, co oznacza potwierdzone działanie rakotwórcze u ludzi.

W odróżnieniu od wielu innych czynników ryzyka – gdzie liczy się przekroczenie jakiegoś pułapu – w przypadku alkoholu i raka piersi ryzyko rośnie liniowo nawet przy niskim spożyciu. Całkowita abstynencja lub ograniczenie spożycia do absolutnego minimum to jedna z najskuteczniejszych zmian dietetycznych w profilaktyce onkologicznej.

Tłuszcze zwierzęce, nabiał i mit soi

W badaniach naukowych wykazano wyższe ryzyko raka piersi u kobiet spożywających największe ilości tłuszczów zwierzęcych. Dieta obfitująca w czerwone mięso i przetworzone produkty mięsne jest ogólnie niekorzystna z onkologicznego punktu widzenia, co potwierdza Europejski Kodeks Walki z Rakiem.

Z drugiej strony, ubogotłuszczowe produkty mleczne, wapń i witamina D mogą wykazywać działanie ochronne, choć wyniki badań są tu mniej jednoznaczne niż w przypadku alkoholu czy otyłości.

Warto też rozwiać popularny mit dotyczący soi: nie ma pewnych dowodów na ochronne działanie diety roślinnej, w tym produktów sojowych i innych zawierających fitoestrogeny. Fitoestrogeny roślinne nie zostały dotychczas potwierdzone jako samodzielny czynnik zmniejszający ryzyko raka piersi w dużych badaniach klinicznych.

Aktywność fizyczna – 30 minut dziennie robi różnicę

Regularna aktywność fizyczna zmniejsza ryzyko raka piersi – wystarczy 30 minut umiarkowanego ruchu dziennie, na przykład szybki spacer, jazda na rowerze lub pływanie. Działanie ochronne aktywności wynika m.in. z korzystnego wpływu na masę ciała, poziom estrogenów i procesy zapalne w organizmie.

Co istotne, efekt jest niezależny od samej diety – aktywność fizyczna zmniejsza ryzyko raka piersi nawet przy niezmienionej diecie, choć połączenie obu zmian działa synergicznie.

Karmienie piersią i hormonalna terapia zastępcza

Karmienie piersią zmniejsza ryzyko raka piersi – efekt ochronny jest tym silniejszy, im dłużej trwa karmienie. Wynika to z czasowego zahamowania owulacji i związanych z nią fluktuacji hormonalnych.

Inaczej wygląda sytuacja z hormonalną terapią zastępczą (HTZ) stosowaną po menopauzie: Według zaleceń NIO HTZ należy stosować jedynie wtedy, gdy jest medycznie uzasadniona, i przez jak najkrótszy możliwy czas. Decyzja o jej zastosowaniu każdorazowo wymaga rozmowy z lekarzem, który oceni indywidualny stosunek korzyści do ryzyka.

Dieta to element układanki, nie jedyna odpowiedź

Dieta i styl życia realnie wpływają na ryzyko raka piersi, ale go nie eliminują. Około 80% przypadków tego nowotworu pojawia się u kobiet bez szczególnych, znanych czynników ryzyka – dlatego profilaktyka behawioralna musi iść w parze z regularnym udziałem w badaniach przesiewowych.

Program profilaktyki raka piersi NFZ obejmuje kobiety w wieku 45–74 lat – mammografia wykonywana jest co 2 lata bezpłatnie w ramach programu. Kobiety z grupy podwyższonego ryzyka (obciążenie rodzinne, mutacje BRCA1/BRCA2) mogą wymagać intensywniejszego nadzoru – szczegóły w artykule MRI piersi – kiedy jest zalecane i dla jakich grup ryzyka.

Pełny przegląd czynników ryzyka raka piersi – genetycznych, hormonalnych i środowiskowych – jest dostępny w artykule Czynniki ryzyka raka piersi.

Pamiętaj: treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Każdą niepokojącą zmianę w piersi – guzek, wciągnięcie skóry, wyciek z brodawki, asymetrię – skonsultuj z lekarzem niezależnie od wieku i niezależnie od terminu kolejnej mammografii.