Niedokrwistość z niedoboru żelaza u dorosłych — dlaczego lekarz zleca kolonoskopię?

Wynik morfologii wrócił z nieprawidłowymi wartościami: hemoglobina obniżona, erytrocyty małe. Lekarz POZ mówi, że masz niedokrwistość z niedoboru żelaza i… zaleca kolonoskopię. Dla wielu osób to zaskoczenie — co ma wspólnego żelazo z jelitem grubym? Okazuje się, że bardzo wiele.

Niedokrwistość z niedoboru żelaza — kiedy powinna zaniepokoić?

Niedobór żelaza to najczęstsza przyczyna anemii. Może wynikać z wielu powodów: zbyt małej ilości żelaza w diecie, zaburzeń wchłaniania (np. celiakii), zwiększonego zapotrzebowania (ciąża) lub utraty krwi.

U kobiet w wieku rozrodczym przyczyną niedoboru żelaza są często obfite miesiączki — to wytłumaczalne i stosunkowo bezpieczne. Ale gdy niedokrwistość z niedoboru żelaza pojawia się u mężczyzny lub u kobiety po menopauzie, lekarz powinien szukać innego wyjaśnienia. Utrata krwi z przewodu pokarmowego — nawet całkowicie niewidoczna gołym okiem — jest wtedy pierwszym podejrzeniem.

Dlaczego lekarz myśli o jelicie grubym?

Rak jelita grubego oraz polipy jelita mogą powodować przewlekłe, drobne krwawienie. Krew wyprowadzana jest razem z kałem, ale w ilościach tak małych, że ani pacjent, ani ludzki wzrok nie są w stanie jej zauważyć. Przez miesiące i lata taka utrata krwi wyczerpuje zapasy żelaza i prowadzi do anemii.

Według Narodowego Portalu Onkologicznego jednym z objawów raka jelita grubego jest właśnie niedokrwistość z niedoboru żelaza wynikająca z przewlekłego krwawienia do światła jelita. Zdarza się, że anemia jest pierwszym, a przez długi czas jedynym sygnałem choroby.

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) do objawów ostrzegawczych raka jelita grubego należą: krew w stolcu, zmiana rytmu wypróżnień, niewyjaśniona utrata wagi, utrzymujące się zmęczenie i właśnie anemia z niedoboru żelaza spowodowana przewlekłym krwawieniem.

Krwawienie z prawej i lewej strony jelita — dlaczego objawy są różne?

Jelito grube ma dwie funkcjonalnie różne części, które mogą dawać odmienne sygnały:

• Prawa strona (kątnica, okrężnica wstępująca) — treść jelitowa jest tu płynna, dlatego krew miesza się z nią całkowicie i staje się niewidoczna. Guzy rosnące po tej stronie powodują przez długi czas jedynie utajone, niedostrzegalne krwawienie. Jedynym śladem jest powoli narastająca anemia i zmęczenie. Krew można wykryć tylko testem na krew utajoną w kale lub morfologią.

• Lewa strona (okrężnica zstępująca, esica) i odbytnica — kał jest tu bardziej uformowany, a krew widać często gołym okiem: jako jasnoczerwoną domieszką lub ciemny, smolisty stolec. Na raka odbytnicy może wskazywać też „ołówkowaty” kształt stolca — cieńszy niż zwykle.

Dlatego objawy alarmowe raka jelita grubego nie zawsze są oczywiste. Gdy guz rośnie po prawej stronie, przez długi czas jedynym sygnałem może być właśnie anemia z niedoboru żelaza.

Kto powinien mieć kolonoskopię z powodu anemii?

Lekarz POZ lub internista powinien skierować na pogłębioną diagnostykę każdą osobę, u której:

• mężczyzna ma anemię z niedoboru żelaza bez wyraźnej przyczyny (np. urazu, diety wegańskiej),
• kobieta po menopauzie ma nowe lub narastające obniżenie ferrytyny i hemoglobiny,
• ktokolwiek ma niski poziom żelaza i jednocześnie krew w stolcu, zmianę rytmu wypróżnień lub niewyjaśniony spadek wagi.

W takich przypadkach ocena przewodu pokarmowego obejmuje zazwyczaj dwa badania endoskopowe: gastroskopię (ocena górnego odcinka przewodu pokarmowego — żołądka i dwunastnicy) oraz kolonoskopię (ocena jelita grubego). Oba są potrzebne, ponieważ źródłem krwawienia może być zarówno górny, jak i dolny odcinek.

Decyzję o skierowaniu podejmuje zawsze lekarz na podstawie całości obrazu klinicznego — wyników badań, objawów, wieku i historii choroby.

Co zrobić, gdy morfologia wskazuje na anemię?

Nie czekaj, aż niedobór żelaza sam się wyrówna od suplementów — żelazo uzupełni zapasy we krwi, ale nie usunie przyczyny. Działaj według tego planu:

1. Porozmawiaj z lekarzem POZ — powiedz dokładnie o wyniku morfologii. Lekarz oceni, czy potrzebne są dalsze badania.
2. Zrób dodatkowe badania — ferrytyna, MCV (średnia objętość erytrocytu) i TIBC (stopień wysycenia żelaza) pozwolą lekarzowi ocenić głębokość niedoboru.
3. Powiedz o towarzyszących objawach — krew w stolcu, zmiana rytmu wypróżnień, ból brzucha, utrata masy ciała to informacje, które lekarz musi znać.
4. Nie lecz się samodzielnie — suplementy żelaza bez wyjaśnienia przyczyny anemii to leczenie skutku, nie choroby.

Bezpłatna kolonoskopia w NFZ — bez skierowania dla osób 50–65 lat

Jeśli masz od 50 do 65 lat i nie miałeś/-aś kolonoskopii w ciągu ostatnich 10 lat, przysługuje Ci bezpłatna kolonoskopia bez skierowania w ramach Programu Badań Przesiewowych Jelita Grubego NFZ. Rocznie w Polsce rozpoznawanych jest ok. 18 000 nowych przypadków raka jelita grubego — a badanie pozwala wykryć zmiany, zanim staną się niebezpieczne.

Na program kwalifikują się też osoby w wieku 40–49 lat, jeśli u rodzica lub rodzeństwa wystąpił rak jelita grubego — niezależnie od obecności anemii lub innych objawów.

Lista placówek realizujących program jest dostępna na stronie gsl.nfz.gov.pl. Mieszkańcy Warszawy mogą skorzystać z wyszukiwarki placówek na tej stronie.

Podsumowanie

• Niedokrwistość z niedoboru żelaza u mężczyzny lub kobiety po menopauzie to sygnał wymagający wyjaśnienia — może wskazywać na utajone krwawienie z jelita.
• Guzy jelita grubego po prawej stronie (kątnica, okrężnica wstępująca) przez długi czas powodują jedynie niewidoczne krwawienie — anemia może być wtedy jedynym objawem.
• Guzy po lewej stronie i w odbytnicy częściej dają widoczną krew w stolcu lub zmianę kształtu stolca.
• Wyjaśnienie przyczyny anemii u dorosłych często wymaga gastroskopii i kolonoskopii — oba badania są potrzebne, bo źródło krwawienia może być w górnym lub dolnym odcinku.
• Jeśli masz 50–65 lat, bezpłatna kolonoskopia w NFZ przysługuje bez skierowania.
• Suplementacja żelaza bez wyjaśnienia przyczyny anemii to leczenie skutku, nie choroby.

Pamiętaj: treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Jeśli zauważasz krew w stolcu, masz niewyjaśniony spadek wagi, narastające zmęczenie lub zmianę rytmu wypróżnień — zgłoś się do lekarza POZ niezwłocznie, nie czekając na planowy termin badania przesiewowego.