Rak sromu i pochwy — objawy, czynniki ryzyka i profilaktyka

Rak sromu stanowi 2,5–5% złośliwych nowotworów żeńskich narządów płciowych, a rak pochwy to jeden z najrzadziej diagnozowanych nowotworów ginekologicznych — w Polsce około 80–90 przypadków rocznie. Oba nowotwory rozwijają się przede wszystkim u kobiet po 60. roku życia i przez długi czas mogą nie dawać wyraźnych objawów. Właśnie dlatego wiedza o sygnałach alarmowych i czynnikach ryzyka jest tu szczególnie ważna.

Rak sromu — czym jest i kogo dotyczy

Srom to zewnętrzne żeńskie narządy płciowe: wargi sromowe większe i mniejsze, łechtaczka oraz wzgórek łonowy. Najczęstszym typem nowotworu sromu jest rak płaskonabłonkowy, stanowiący około 90% przypadków. Przebiega on w dwóch odrębnych postaciach:

Forma HPV-zależna (około 30% raków płaskonabłonkowych) — poprzedzona zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), szczególnie typami 16 i 18. Zmiany przedrakowe tego typu to VIN (śródnabłonkowa neoplazja sromu).
Forma HPV-niezależna (około 70% raków płaskonabłonkowych) — częściej u starszych kobiet, związana z mutacjami w genie p53 i zmianami dystroficznymi skóry sromu, m.in. liszajem twardzinowym.

Ryzyko zachorowania wzrasta wraz z wiekiem — szczyt zachorowań przypada na przedział 70–80 lat. Pozostałe 5–10% nowotworów sromu to przede wszystkim czerniak.

Rak pochwy — co warto wiedzieć

Rak pochwy jest jeszcze rzadszy. W Polsce rozpoznaje się około 80–90 nowych przypadków rocznie, a większość zachorowań dotyczy kobiet po 70. roku życia. Podobnie jak w raku sromu, dominuje typ płaskonabłonkowy.

Kluczową rolę odgrywa tu wirus HPV — odpowiada za nawet 90% przypadków zmian przedrakowych i raka pochwy. Zmiana przedrakowa pochwy to VaIN (pochewkowa neoplazja wewnątrznabłonkowa), którą można wykryć badaniem kolposkopowym i biopsją.

Objawy alarmowe — kiedy nie czekać z wizytą

Zarówno rak sromu, jak i rak pochwy we wczesnych stadiach często nie powodują żadnych dolegliwości. To główna przyczyna, dla której u około 40% pacjentek z rakiem sromu rozpoznanie pada już w stadium zaawansowanym.

Objawy w okolicach sromu wymagające wizyty u ginekologa:

utrzymujący się świąd lub pieczenie sromu — nawet bez widocznych zmian skórnych
guzek, zgrubienie lub owrzodzenie na wargach sromowych, łechtaczce lub kroczu
ból lub krwawienie w okolicach intymnych niewyjaśnione inną przyczyną
zaburzenia oddawania moczu bez wcześniej postawionej diagnozy

Objawy ze strony pochwy wymagające pilnej konsultacji:

nieprawidłowe krwawienie — po stosunku, między miesiączkami lub po menopauzie
wyczuwalny guzek lub ucisk wewnątrz pochwy
ból podczas stosunku lub w obrębie miednicy mniejszej
problemy z oddawaniem moczu lub stolca bez wcześniej postawionej diagnozy

⚠️ Krwawienie z dróg rodnych po menopauzie zawsze wymaga diagnostyki u ginekologa — niezależnie od wieku.

Warto wiedzieć, że u około 22% kobiet z rakiem sromu stwierdza się jednocześnie raka szyjki macicy. To kolejny powód, dla którego kompleksowe badania ginekologiczne mają sens nawet po menopauzie.

Zmiany przedrakowe — VIN i VaIN

VIN i VaIN to stany bezpośrednio poprzedzające inwazyjnego raka. Ich wykrycie na tym etapie pozwala na leczenie metodami zachowawczymi — bez rozległej operacji.

Obie zmiany są najczęściej związane z zakażeniem HPV i mogą przez długi czas nie powodować żadnych dolegliwości. Rozpoznanie wymaga kolposkopii i biopsji — badań wykonywanych przez ginekologa. Właśnie dlatego regularne wizyty są kluczowe również u kobiet po menopauzie, u których z braku miesięcznych krwawień skłonność do rezygnacji z badań jest większa.

Czynniki ryzyka — kto jest szczególnie narażony

Dla raka sromu — według Narodowego Portalu Onkologicznego:

zakażenie HPV (szczególnie typy 16 i 18)
liszaj twardzinowy sromu (przewlekła choroba skóry)
palenie tytoniu
zakażenie HIV lub inne stany obniżonej odporności
przebyty rak szyjki macicy lub zmiany śródnabłonkowe

Dla raka pochwy — według Narodowego Portalu Onkologicznego:

zakażenie HPV (typy 16 i 18)
palenie tytoniu — ponad dwukrotnie zwiększa ryzyko raka pochwy
przebyty rak lub zmiany przedrakowe szyjki macicy
wcześniejsza radioterapia miednicy mniejszej
zakażenie HIV

Obecność jednego lub kilku czynników ryzyka nie przesądza o rozwinięciu nowotworu — ale uzasadnia szczególną regularność wizyt ginekologicznych.

Profilaktyka — co można zrobić

Regularne wizyty ginekologiczne. Program NFZ obejmuje bezpłatny test HPV-HR (test DNA wirusa brodawczaka ludzkiego) dla kobiet w wieku 25–64 lata, co 5 lat, bez skierowania. Badanie wykrywa aktywne zakażenie HPV — czynnik ryzyka dla całej dolnej części narządów rodnych, w tym sromu i pochwy. Wizyta u ginekologa stwarza też okazję do oceny sromu i pochwy, co przy wyraźnej dysproporcji między rozpoznaniem a zaawansowaniem choroby ma realną wartość profilaktyczną.

Szczepienie przeciw HPV. Bezpłatny program populacyjny NFZ obejmuje dziewczęta i chłopców w wieku 9–14 lat. HPV odpowiada za znaczną część raków sromu i ponad 90% raków pochwy — szczepienie chroni przed zakażeniem typami 16 i 18, które są odpowiedzialne za większość nowotworów związanych z tym wirusem.

Niepalenie tytoniu. Palenie ponad dwukrotnie zwiększa ryzyko raka pochwy i jest niezależnym czynnikiem ryzyka raka sromu. Bezpłatna pomoc w rzuceniu palenia dostępna jest w POZ.

Samoobserwacja. Warto znać wygląd okolic intymnych i zgłaszać lekarzowi każdą nową zmianę: zgrubienie, owrzodzenie, przebarwienie lub utrzymujące się swędzenie. Nie trzeba czekać na zaplanowaną wizytę — każda zmiana może być zgłoszona przy pierwszym dostępnym terminie.

Więcej o tym, jakie wizyty ginekologiczne przysługują starszym kobietom, jest w artykule Kobieta 65–74 lata — jakie badania profilaktyczne w NFZ. Kobiety po 75. roku życia mogą sprawdzić, co nadal im przysługuje, w artykule Badania profilaktyczne po 75. roku życia — co nadal przysługuje kobiecie w NFZ.

Podsumowanie

Rak sromu stanowi 2,5–5% złośliwych nowotworów ginekologicznych; szczyt zachorowań to 70–80 lat.
Rak pochwy — około 80–90 przypadków rocznie w Polsce; wirus HPV odpowiada za ~90% przypadków zmian przedrakowych.
Oba nowotwory we wczesnych stadiach mogą przebiegać zupełnie bezobjawowo.
Świąd, pieczenie, guzek lub owrzodzenie sromu oraz nieprawidłowe krwawienie z pochwy to sygnały wymagające wizyty u ginekologa.
Zmiany przedrakowe (VIN, VaIN) są wykrywalne i leczalne — najlepiej na etapie, kiedy jeszcze nie ma objawów.
Szczepienie HPV i niepalenie tytoniu to najważniejsze modyfikowalne elementy profilaktyki.
Regularne wizyty ginekologiczne są ważne przez całe życie — nie tylko do 64. roku życia.

Pamiętaj: treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Każdą niepokojącą zmianę w okolicach intymnych — trwający świąd, owrzodzenie, guzek lub krwawienie po menopauzie — skonsultuj z lekarzem ginekologiem lub lekarzem POZ niezależnie od wieku. Nie czekaj na zaplanowaną wizytę kontrolną.