Badania profilaktyczne dla wegetarian i wegan — jakie niedobory warto sprawdzić

Dieta roślinna, stosowana świadomie, może być zdrową i kompletną formą odżywiania. Wymaga jednak szczególnej uwagi pod kątem kilku składników odżywczych, których główne lub wyłączne źródła to produkty odzwierzęce. Jak wskazuje Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEZ), w diecie wegetariańskiej i wegańskiej istnieje kilka krytycznych punktów wymagających monitorowania. Niedobory rozwijają się stopniowo — zapasy w organizmie przez wiele miesięcy maskują deficyt — dlatego regularne badania profilaktyczne mają tu szczególne znaczenie.

Witamina B12 — priorytet absolutny

Witamina B12 (kobalamina) występuje wyłącznie w produktach zwierzęcych: mięsie, rybach, jajach i nabiale. Organizm gromadzi jej zapasy, które przy całkowitym odstawieniu tych produktów wyczerpują się w ciągu ok. 5–6 lat — przez ten czas niedobór może nie dawać żadnych objawów. Kiedy rezerwy się kończą, mogą pojawić się:

zaburzenia neurologiczne: mrowienie kończyn, zaburzenia czucia i równowagi, polineuropatia,
zmiany hematologiczne: niedokrwistość megaloblastyczna (duże, niedojrzałe erytrocyty, zmęczenie, kołatania serca),
objawy psychiatryczne i poznawcze: trudności z koncentracją, depresja, zaburzenia pamięci.

Co badać: stężenie witaminy B12 we krwi. Za wartość prawidłową przyjmuje się ≥148 pmol/l (200 ng/l); wyniki w przedziale 148–221 pmol/l to obszar marginalny, który — nawet przy braku objawów — wymaga rozmowy z lekarzem i rozważenia suplementacji. Badanie dostępne jest w ramach POZ na zlecenie lekarza rodzinnego.

Szczegółowe informacje: Witamina B12 — kiedy warto sprawdzić jej poziom.

Żelazo i ferrytyna — niewidoczny niedobór

W produktach roślinnych żelazo występuje w formie niehemowej, która wchłania się znacznie gorzej niż żelazo hemowe z mięsa — wchłanialność żelaza niehemowego wynosi ok. 2–10%, hemowego zaś 15–35%. Szczególnie narażone są kobiety z obfitymi miesiączkami stosujące dietę roślinną oraz osoby z zaburzeniami wchłaniania (celiakia, nieswoiste zapalenia jelit).

Kluczowe jest tu oznaczenie ferrytyny, a nie tylko morfologii krwi. Ferrytyna odzwierciedla zapasy żelaza i spada zanim morfologia wykaże niedokrwistość — pozwala więc wykryć utajony niedobór w jego wczesnym stadium. WHO uznaje ferrytynę poniżej 15 µg/l za próg niedoboru żelaza u osób bez stanu zapalnego.

Szczegółowe informacje: Ferrytyna — kiedy sprawdzić poziom żelaza.

Witamina D

Niedobór witaminy D jest w Polsce powszechny wśród ogółu dorosłych — wynika to z szerokości geograficznej i ograniczonego nasłonecznienia od października do marca. Dieta roślinna nie zwiększa tego ryzyka bezpośrednio, ale eliminuje tłuste ryby morskie (łosoś, śledź, makrela), które są jednym z niewielu żywieniowych źródeł witaminy D3. Dlatego osoby na diecie roślinnej powinny regularnie oznaczać 25(OH)D (kalcydiol) i — w razie niedoboru — suplementować witaminę D pod kontrolą lekarza.

Wapń — szczególna uwaga u wegan bez nabiału

Mleko i przetwory mleczne to główne źródło wapnia w diecie Polaków. Przy ich wykluczeniu konieczne jest regularne spożywanie napojów roślinnych wzbogaconych w wapń (sojowych, owsianych, migdałowych), a także maku, sezamu, migdałów, fasoli i warzyw kapustnych. Warto wiedzieć, że kwasy fitynowy i szczawiowy obecne w roślinach zmniejszają wchłanianie wapnia — wymaga to uwzględnienia przy komponowaniu jadłospisu.

Wapń w surowicy nie jest standardowym badaniem przesiewowym. Przy długotrwałej diecie bez nabiału i czynnikach ryzyka osteoporozy warto zapytać lekarza o densytometrię.

Szczegółowe informacje: Wapń — rola w organizmie i kiedy zapytać lekarza o badanie.

Homocysteina — pośredni wskaźnik niedoboru B12

Podwyższona homocysteina (hiperhomocysteinemia, tj. powyżej 15 µmol/l) jest najczęściej efektem niedoboru witaminy B12, B6 lub kwasu foliowego. Na niesuplementowanej diecie wegańskiej ryzyko wzrostu homocysteiny jest wyższe — co przekłada się na większe ryzyko chorób sercowo-naczyniowych i neurodegeneracyjnych. NCEZ wskazuje, że witamina B12 bierze udział w remetylacji homocysteiny do metioniny — jej brak zaburza ten proces.

Badanie homocysteiny warto rozważyć przy planowaniu ciąży, po kilku latach diety wegańskiej lub przy obciążeniu rodzinnym chorobami układu krążenia.

Szczegółowe informacje: Homocysteina — kiedy sprawdzić i co oznacza wynik.

Kiedy i jak badać

Przy przejściu na dietę roślinną — lub po pierwszym roku jej stosowania — warto wykonać wyjściowy panel badań:

witamina B12,
ferrytyna + morfologia krwi,
witamina D (25[OH]D).

Następnie co rok lub co dwa lata: B12, ferrytyna, morfologia. Co kilka lat lub przy pojawieniu się objawów: homocysteina. Lekarz POZ, poinformowany o stosowanej diecie, z reguły wystawia skierowania na te badania w ramach wizyt.