Wapń — rola w organizmie, niedobór i kiedy zapytać lekarza o badanie

Wapń to najobficiej występujący minerał w organizmie człowieka — buduje kości i zęby, uczestniczy w pracy mięśni i układu nerwowego. Problem w tym, że dieta Polaków pokrywa zaledwie około 60% dziennego zapotrzebowania na ten składnik, a wiele osób w ogóle o tym nie wie. Poniżej: kto powinien zwrócić na to szczególną uwagę i kiedy warto zapytać lekarza o badanie.

Jak wapń działa w organizmie

Wapń pełni rolę zarówno budulcową, jak i regulacyjną. Ponad 99% jego zasobów tkwi w kościach i zębach — to stamtąd organizm „pożycza” wapń do krwi, gdy dieta go nie dostarcza. Reszta krąży w surowicy i jest niezbędna do:

• krzepnięcia krwi i regulacji ciśnienia tętniczego,
• skurczu mięśni, w tym mięśnia sercowego,
• przekazywania impulsów nerwowych między komórkami,
• aktywacji enzymów w przewodzie pokarmowym.

Ponieważ organizm utrzymuje stałe stężenie wapnia we krwi za wszelką cenę, niedobór w diecie nie powoduje od razu odczuwalnych objawów. Ciało po prostu zwiększa uwalnianie wapnia z kości. Przez lata — po cichu.

Kto jest w grupie ryzyka niedoboru

Długotrwały niedobór wapnia w diecie prowadzi do osteomalacji u dorosłych i wzrostu ryzyka osteoporozy. Na krzywicę narażone są natomiast dzieci, których dieta jest stale uboga w ten składnik. Ostre objawy (drętwienie kończyn, skurcze mięśni) pojawiają się dopiero przy bardzo niskim stężeniu wapnia we krwi — do takiej sytuacji rzadko dochodzi u zdrowych dorosłych.

Niewystarczające spożycie wapnia jest jednak problemem powszechnym. Szczególnie narażone są:

• Kobiety po menopauzie — estrogeny hamują wypłukiwanie wapnia z kości. Po menopauzie ta ochrona znika: kobiety po menopauzie są narażone na wzmożone uwalnianie wapnia z kości. Więcej o badaniach w tym czasie życia — menopauza i badania profilaktyczne.
• Osoby z niedoborem witaminy D — witamina D jest niezbędna do aktywnej absorpcji wapnia w jelitach. Bez niej wapń z pożywienia w dużej mierze przechodzi przez jelito bez wchłonięcia.
• Osoby na diecie wegańskiej lub bez nabiału — mleko i jego przetwory to główne źródło wapnia w polskiej diecie. Przy rezygnacji z nabiału trzeba świadomie sięgać po dobre alternatywy.
• Osoby z chorobami przewodu pokarmowego — celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna i inne zaburzenia wchłaniania ograniczają przyswajanie minerałów, w tym wapnia.
• Osoby starsze — wchłanianie wapnia zmniejsza się z wiekiem, a zapotrzebowanie jednocześnie rośnie.
• Osoby przewlekle przyjmujące niektóre leki — kortykosteroidy, diuretyki pętlowe i leki przeciwpadaczkowe mogą zaburzać gospodarkę wapniową.

Kiedy lekarz może zlecić badanie wapnia

Badanie stężenia wapnia w surowicy to proste oznaczenie z próbki krwi. Nie jest ono badaniem masowo wykonywanym w ramach rutynowych przesiewów — nie wchodzi standardowo do programu Moje Zdrowie ani ogólnego bilansu zdrowia. Lekarz POZ może jednak zlecić je, gdy:

• masz objawy mogące wskazywać na zaburzenia wapniowe: drętwienie i mrowienie kończyn, skurcze mięśni, kołatanie serca lub uczucie „igieł”,
• stwierdzono u Ciebie obniżoną gęstość kości — densytometria pokaże, czy i w jakim stopniu kości są już osłabione,
• masz chorobę nerek, tarczycy lub przytarczyc (przytarczyce regulują stężenie wapnia we krwi),
• stosujesz przewlekle kortykosteroidy lub inne leki wpływające na gospodarkę mineralną,
• masz nawracające kamienie nerkowe (część z nich jest związana z zaburzeniami wchłaniania lub wydalania wapnia),
• jesteś po menopauzie i rozważasz hormonalną terapię zastępczą.

Jeśli rozpoznajesz u siebie kilka powyższych punktów, rozmowa z lekarzem POZ o tym badaniu ma sens.

Ile wapnia potrzebujesz i skąd go brać

Według Norm żywienia dla populacji Polski (2020) zalecane dzienne spożycie wapnia wynosi:

• 1000 mg — dorośli w wieku 19–50 lat,
• 1200 mg — osoby powyżej 51. roku życia,
• 1300 mg — młodzież i kobiety w ciąży lub karmiące przed 19. rokiem życia.

Najzasobniejsze źródła pokarmowe to sery dojrzałe (gouda: 807 mg/100 g, parmezan: 1380 mg/100 g), jogurty i mleko, sardynki jedzone z ościami, jarmuż, mak, figi i migdały. Napoje roślinne wzbogacane w wapń są dobrą alternatywą przy rezygnacji z nabiału — ich przyswajalność jest zbliżona do mleka.

Warto pamiętać o dwóch pułapkach: sól kuchenna zwiększa wydalanie wapnia z moczem, a kwas szczawiowy obecny w szpinaku i rabarbarze znacznie obniża wchłanianie wapnia z tych warzyw. Dlatego szpinak — mimo że zawiera wapń — nie jest jego dobrym źródłem dietetycznym.

Pamiętaj: treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Jeśli masz objawy sugerujące zaburzenia wapniowe albo jesteś w grupie ryzyka niedoboru, porozmawiaj z lekarzem POZ — może zlecić oznaczenie wapnia w surowicy i ocenić, czy konieczna jest zmiana diety lub suplementacja.