Cukrzyca typu 1 u dziecka — czym jest projekt EDENT1FI i dlaczego wczesne wykrycie ma znaczenie

Cukrzyca typu 1 przez długi czas rozwija się bez żadnych objawów. Badania naukowe wykazują, że choroba przechodzi przez fazy, w których komórki trzustki są stopniowo niszczone przez własny układ odpornościowy, lecz poziom cukru we krwi pozostaje jeszcze w normie. W tym czasie dziecko czuje się zdrowo — i właśnie dlatego diagnoza pada często dopiero w stanie zagrożenia życia. Europejski projekt badawczy EDENT1FI tworzy możliwość wykrycia choroby znacznie wcześniej, zanim dojdzie do powikłań.

Czym jest cukrzyca typu 1

Cukrzyca typu 1 to choroba autoimmunologiczna — układ odpornościowy omyłkowo atakuje i niszczy komórki beta wysp Langerhansa w trzustce, które produkują insulinę. Bez insuliny glukoza nie może trafić do komórek i gromadzi się we krwi. Choroba wymaga stałego podawania insuliny przez całe życie. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), na świecie z cukrzycą typu 1 żyje ok. 9 milionów osób, a choroba najczęściej ujawnia się właśnie w dzieciństwie i adolescencji.

Cukrzyca typu 1 jest odmienną jednostką chorobową niż stan przedcukrzycowy lub cukrzyca typu 2 — więcej o tym rozróżnieniu i badaniach glukozy jest w artykule Stan przedcukrzycowy — jak go wykryć, zanim zmieni się w cukrzycę.

Trzy stadia — choroba zanim pojawią się objawy

Zgodnie z aktualnymi zaleceniami klinicznymi Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD), cukrzyca typu 1 jest dziś klasyfikowana jako choroba trójstopniowa:

• Stadium 1: w organizmie stwierdza się co najmniej dwa typy autoprzeciwciał wyspowych, poziom glukozy jest jednak prawidłowy. Brak jakichkolwiek objawów.
• Stadium 2: obecność autoprzeciwciał wyspowych + nieprawidłowy poziom glukozy we krwi (dysglukemia). Nadal brak typowych objawów cukrzycy.
• Stadium 3: jawna, objawowa cukrzyca — wielomocz, nadmierne pragnienie, utrata masy ciała, osłabienie. Na tym etapie stawiana jest klasyczna diagnoza.

Problem polega na tym, że większość dzieci jest diagnozowana dopiero w stadium 3 — nierzadko trafiając do szpitala z kwasicą ketonową, czyli stanem bezpośredniego zagrożenia życia. Wczesne wykrycie stadiów 1 lub 2 daje czas na przygotowanie i monitoring.

Autoprzeciwciała wyspowe — co bada skrining

Podstawą skriningu są badania krwi na obecność autoprzeciwciał wyspowych. To białka produkowane przez układ odpornościowy, które atakują własne komórki trzustki. Badane są przede wszystkim:

• anty-GAD (przeciwciała przeciwko dekarboksylazie kwasu glutaminowego)
• anty-IA-2 (przeciwciała przeciwko fosfatazie tyrozynowej)
• anty-ZnT8 (przeciwciała przeciwko transporterowi cynku)
• anty-IAA (autoprzeciwciała insulinowe — szczególnie istotne u małych dzieci)

Kluczowe jest, że samo wykrycie jednego autoprzeciwciała jest dość częstym zjawiskiem i nie musi oznaczać chorob. Dopiero stwierdzenie dwóch lub więcej typów jednocześnie wskazuje na istotne ryzyko progresji do jawnej cukrzycy.

Projekt EDENT1FI — skrining w Polsce

EDENT1FI (European action for the Diagnosis of Early Non-clinical Type 1 diabetes For disease Interception) to projekt badawczy finansowany przez Unię Europejską w ramach programu Horizon Europe (numer grantu IHI JU 101132379). Skupia 13 krajów i 27 partnerów naukowych, a jego celem jest przebadanie 200 000 dzieci w Europie.

W Polsce działają dwa ośrodki realizujące skrining:

• Warszawa — Warszawski Uniwersytet Medyczny, strona projektu: bezcukrzycy.com. W listopadzie 2025 r. warszawski ośrodek osiągnął milestone 20 000 przebadanych dzieci.
• Katowice — Śląski Uniwersytet Medyczny, ośrodek uruchomiony w sierpniu 2025 r.: katedrapediatrii.sum.edu.pl

Badanie polega na pobraniu małej próbki krwi z palca. Wynik ocenia, czy u dziecka stwierdza się autoprzeciwciała wyspowe wskazujące na stadium przedkliniczne cukrzycy.

Co oznacza wynik pozytywny

Wynik pozytywny nie jest rozpoznaniem cukrzycy. Oznacza, że dziecko należy do grupy podwyższonego ryzyka i wymaga obserwacji. W zależności od liczby i typów stwierdzonych autoprzeciwciał, lekarze ustalają:

• jak często należy monitorować poziom glukozy (np. ciągły monitoring CGM lub regularne badania)
• czy dziecko kwalifikuje się do badań klinicznych nad terapiami opóźniającymi progresję choroby

W styczniu 2026 r. Europejska Agencja Leków (EMA) zatwierdziła pierwsze leczenie modyfikujące przebieg cukrzycy typu 1 — terapię spowalniającą przejście z stadium 2 do jawnej cukrzycy. Wczesne wykrycie staje się więc nie tylko obserwacją, ale potencjalnie punktem wyjścia do interwencji klinicznej.

Dla kogo skrining i jak się zgłosić

Skrining w ramach EDENT1FI jest skierowany do dzieci w wieku 2–17 lat, które nie chorują jeszcze na cukrzycę. Udział jest dobrowolny i bezpłatny dla uczestników projektu badawczego. Szczegółowe informacje o aktualnym naborze i możliwości zgłoszenia podane są na stronach ośrodków:

• Warszawa: bezcukrzycy.com (kontakt: [email protected])
• Katowice: katedrapediatrii.sum.edu.pl ([email protected])

O tym, jak zaplanować badania profilaktyczne dla całej rodziny w ciągu roku, mowa jest w artykule Jak zaplanować badania profilaktyczne na cały rok.

Regularne kontrole w POZ a cukrzyca

Pediatra lub lekarz POZ w ramach bilansu zdrowia dziecka może zlecić podstawowe badania oceniające gospodarkę węglowodanową — w tym poziom glukozy na czczo. Nie jest to skrining skierowany na autoprzeciwciała, ale pozwala wykryć stadium 3 lub wcześniejsze nieprawidłowości glikemiczne. W przypadku wywiadu rodzinnego (cukrzyca typu 1 u rodzica, rodzeństwa), warto poinformować lekarza — ryzyko zachorowania u krewnych pierwszego stopnia jest wyższe niż w ogólnej populacji.

Pamiętaj: treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Jeśli u dziecka pojawiają się objawy takie jak nadmierne pragnienie, wielomocz, utrata masy ciała, osłabienie lub wymioty — konieczna jest pilna konsultacja lekarska lub wezwanie pogotowia.