Badanie na paciorkowce GBS w ciąży – kiedy je zrobić i dlaczego to ważne

Paciorkowce grupy B (Streptococcus agalactiae, GBS) należą do bakterii, które mogą bytować w organizmie bez żadnych dolegliwości. Problem pojawia się w kontekście porodu – podczas przejścia przez drogi rodne bakteria może przenieść się na noworodka i wywołać poważną infekcję. Właśnie dlatego badanie przesiewowe na nosicielstwo GBS jest wpisane w standard organizacyjny opieki okołoporodowej Ministra Zdrowia i wykonywane u wszystkich ciężarnych w Polsce.

Czym jest GBS i dlaczego badanie jest obowiązkowe

GBS to bakteria żyjąca fizjologicznie m.in. w przewodzie pokarmowym i pochwie. Badania epidemiologiczne pokazują, że nosicielstwo pochwy i odbytnicy dotyczy od 10 do 30% zdrowych kobiet w ciąży. Kobieta-nosicielka nie odczuwa żadnych objawów – bakteria nie wywołuje stanu zapalnego ani dolegliwości, które mogłyby zwrócić jej uwagę.

Zagrożenie pojawia się podczas porodu drogami natury. W trakcie przechodzenia przez kanał rodny noworodek ma kontakt z wydzieliną zawierającą GBS. U większości noworodków nic się nie dzieje, ale część z nich może rozwinąć tzw. zakażenie wczesne – w ciągu pierwszych 7 dni życia. Powikłania mogą być ciężkie: posocznica noworodkowa (sepsa), zapalenie płuc, a w najpoważniejszych przypadkach zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych z trwałymi powikłaniami neurologicznymi lub zgon. Właśnie dlatego Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników (PTGiP) rekomenduje rutynowe badanie przesiewowe w kierunku nosicielstwa GBS u wszystkich ciężarnych.

Kiedy i jak wykonuje się badanie

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 16 sierpnia 2018 r. (Dz.U. 2018 poz. 1756) badanie wykonuje się między 35. a 37. tygodniem ciąży. Ten termin nie jest przypadkowy – wcześniejsze pobranie mogłoby dawać fałszywie ujemny wynik, ponieważ nosicielstwo może się zmieniać.

Badanie polega na pobraniu wymazu z dwóch miejsc jednocześnie: z dolnej jednej trzeciej przedsionka pochwy oraz z odbytu (przez zwieracz). Wymaz jest kierowany do laboratorium na posiew – wynik jest zazwyczaj gotowy po kilku dniach.

Kto zleca badanie? Badanie zleca lekarz ginekolog-położnik lub położna prowadząca ciążę. W opiece w ramach NFZ nie jest wymagane dodatkowe skierowanie od lekarza POZ – wystawia je bezpośrednio osoba prowadząca ciążę. Badanie jest w 100% bezpłatne przy prowadzeniu ciąży w placówce z kontraktem NFZ. W gabinetach prywatnych koszt wynosi ok. 40–80 zł.

Szeroką listę bezpłatnych badań przysługujących w ciąży opisuje osobny artykuł: jest w artykule Program badań prenatalnych NFZ – co przysługuje ciężarnej.

Co oznacza wynik pozytywny

Wykrycie nosicielstwa GBS nie jest diagnozą choroby – to informacja, że podczas porodu konieczna będzie ochrona noworodka.

W czasie ciąży nie stosuje się rutynowej antybiotykoterapii doustnej z powodu nosicielstwa. Powód jest praktyczny: bakteria szybko rekolonizuje drogi rodne po zakończeniu leczenia, więc antybiotykoterapia nie przynosi trwałej korzyści i jedynie zwiększa ryzyko oporności.

Wyjątkiem jest sytuacja, gdy u ciężarnej stwierdza się objawowe zakażenie układu moczowego (ZUM) wywołane GBS lub bezobjawową bakteriurię GBS w badaniu moczu – w takim przypadku leczenie wdraża się od razu.

Kluczowym działaniem ochronnym jest śródporodowa profilaktyka antybiotykowa (IAP) – podawana dożylnie podczas akcji porodowej lub po pęknięciu pęcherza płodowego. Optymalnie podaje się ją przynajmniej 4 godziny przed porodem, co daje czas na osiągnięcie skutecznego stężenia w krwiobiegu matki i przeniknięcie do łożyska. Lekiem pierwszego wyboru jest penicylina G lub ampicylina. W przypadku alergii na penicyliny – dobór antybiotyku zależy od wyniku antybiogramu i stopnia ryzyka reakcji alergicznej (cefazolina, klindamycyna lub wankomycyna).

Informację o pozytywnym wyniku GBS umieszcza się w karcie ciąży i przekazuje personelowi oddziału porodowego, by zapewnić odpowiednie postępowanie w izbie przyjęć.

Czy sekcja cesarska chroni noworodka przed GBS

Tak, ale tylko w określonych warunkach. Jeśli planowane cesarskie cięcie zostaje wykonane przed rozpoczęciem akcji porodowej i przed pęknięciem pęcherza płodowego, ryzyko transmisji GBS na noworodka jest minimalne i IAP nie jest w takim przypadku konieczna. Sytuacja zmienia się, jeśli pęcherz pęknie lub cięcie cesarskie zostanie wykonane w trakcie trwającej już akcji porodowej – wówczas profilaktyka antybiotykowa jest wskazana niezależnie od sposobu ukończenia porodu.

Powiązane badania i profilaktyka w ciąży

Badanie na GBS to jedno z wielu badań przesiewowych wykonywanych w ciąży, objętych standardem organizacyjnym opieki okołoporodowej. Badania ultrasonograficzne i genetyczne, które przysługują ciężarnym w ramach refundowanych programów NFZ, opisuje artykuł Program badań prenatalnych NFZ – co przysługuje ciężarnej.

Do innych badań w ciąży, które mają podobny charakter profilaktyczny, należy test obciążenia glukozą w kierunku cukrzycy ciążowej, opisany w artykule Cukrzyca ciążowa – OGTT i badanie glukozy w ciąży, oraz profilaktyka RSV u noworodka, opisana w artykule Szczepionka RSV w ciąży – ochrona noworodka.

Informacje zawarte w tym artykule mają wyłącznie charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej ani indywidualnej konsultacji z lekarzem prowadzącym ciążę. Każda ciąża jest inna – szczegółowy plan badań ustala ginekolog-położnik lub położna sprawująca opiekę.

Kiedy skontaktować się z lekarzem lub udać do izby przyjęć? Zgłoś się natychmiast, jeśli u noworodka obserwujesz niepokojące objawy w ciągu pierwszych dni życia: gorączkę lub wychłodzenie ciała, trudności z oddychaniem, senność i trudności z budzeniem, odmowę karmienia, żółtaczkę nasilającą się szybko lub drgawki. Objawy zakażenia u noworodka mogą rozwijać się gwałtownie i wymagają niezwłocznej oceny lekarskiej.