Rak odbytu — czynniki ryzyka HPV, objawy i profilaktyka

Rak odbytu to nowotwór rzadki — w Polsce rozpoznaje się go u ok. 300 osób rocznie — lecz jego częstość w krajach wysoko rozwiniętych systematycznie rośnie. W przeciwieństwie do raka jelita grubego dominującą przyczyną nie są polipy ani predyspozycja genetyczna, lecz zakażenie wirusem HPV. To sprawia, że profilaktyka tego nowotworu w dużej mierze pokrywa się z profilaktyką HPV — w tym z bezpłatnym szczepieniem dostępnym w Polsce.

Rak odbytu a rak odbytnicy — ważna różnica anatomiczna

Terminy „rak odbytu” i „rak odbytnicy” brzmią podobnie, ale dotyczą różnych odcinków przewodu pokarmowego i mają odmienną biologię. Rak odbytnicy to nowotwór ostatniego odcinka jelita grubego, ściśle powiązany z polipami i historią rodzinną. Rak odbytu (kanału odbytu) to odrębna jednostka — stanowi zaledwie 1–2% wszystkich nowotworów jelita grubego i w większości przypadków wywołuje go wirus, nie zmiana polipowata.

Różni je też typ histologiczny: rak odbytu to najczęściej rak płaskonabłonkowy, podczas gdy nowotwory jelita grubego to gruczolakoraki. Więcej o różnicach w objawach i diagnostyce między rakiem odbytnicy a rakiem okrężnicy znajdziesz w tekście Rak odbytnicy a rak okrężnicy — różnice w objawach i diagnostyce.

HPV jako główna przyczyna — co o tym wiadomo?

Wirus HPV wykrywany jest u ok. 90% pacjentów z rakiem odbytu. Za większość nowotworów HPV-zależnych odpowiadają typy 16 i 18 — te same, które powodują ok. 76% raków szyjki macicy i które WHO wymienia jako przyczynę innych nowotworów HPV-zależnych, w tym raka odbytu, jamy ustnej i gardła.

Sam kontakt z HPV nie przesądza o zachorowaniu. Układ odpornościowy zazwyczaj eliminuje wirusa samoistnie. Ryzyko nowotworu rośnie, gdy infekcja HPV utrzymuje się przez wiele lat — szczególnie u osób z osłabioną odpornością.

Kto jest w grupie podwyższonego ryzyka?

Do najlepiej udokumentowanych czynników ryzyka należą:

• Zakażenie HIV — osoby z HIV są wielokrotnie bardziej narażone na nowotwory HPV-zależne; WHO podaje, że kobiety z HIV chorują na raka szyjki macicy 6-krotnie częściej niż populacja ogólna, co wynika z tego samego mechanizmu immunologicznego
• Immunosupresja — leki stosowane po przeszczepieniu narządów lub w chorobach autoimmunologicznych osłabiają zdolność organizmu do eliminowania HPV
• Liczba partnerów seksualnych — wyższe ryzyko kontaktu z onkogennymi typami HPV

Rak odbytu dotyka dwukrotnie częściej kobiety niż mężczyzn, choć etiologia wirusowa jest taka sama dla obu płci.

Objawy — na co zwrócić uwagę?

Objawy raka odbytu są nieswoiste i łatwo je pomylić z hemoroidami lub szczeliną odbytu. Należą do nich krwawienie z odbytu, pieczenie, świąd, ból oraz wyczuwalny guzek lub zgrubienie w okolicy odbytu, a także zmiany rytmu wypróżnień.

Istotna okoliczność: ok. 20% chorych nie odczuwa żadnych dolegliwości, nawet w zaawansowanej fazie choroby. Nie oznacza to, że objawy niespecyficzne można lekceważyć — każde utrzymujące się krwawienie z odbytu wymaga oceny lekarskiej.

Jak lekarz rozpoznaje raka odbytu?

W Polsce nie istnieje populacyjny program przesiewowy dla raka odbytu — taki jak mammografia czy kolonoskopia przesiewowa w programie NFZ. Diagnostykę podejmuje się przy objawach lub podejrzeniu lekarskim.

Podstawą jest badanie fizykalne oraz badania endoskopowe umożliwiające dokładną ocenę zmian. W razie potwierdzenia rozpoznania wykonuje się badania obrazowe — rezonans magnetyczny lub tomografię komputerową — w celu oceny zaawansowania. Punktem wejścia do tego procesu jest lekarz POZ, który przy uzasadnionym podejrzeniu może wystawić skierowanie do specjalisty.

Szczepienie HPV — skuteczna i bezpłatna profilaktyka

Szczepionka HPV zapobiega zakażeniu onkogennymi typami wirusa, zanim dojdzie do pierwszego kontaktu. Jest skuteczna nie tylko w profilaktyce raka szyjki macicy, ale również innych nowotworów HPV-zależnych — w tym raka odbytu.

Od 1 września 2024 roku szczepienie HPV jest częścią powszechnego kalendarza szczepień ochronnych — bezpłatnego dla dzieci w wieku 9–14 lat, zarówno dziewczynek, jak i chłopców. Schemat obejmuje 2 dawki podawane w odstępie 6 miesięcy; szczepienie jest dostępne w każdej przychodni POZ.

Rekomendacja obejmuje wiek przed inicjacją seksualną, ponieważ najlepsza ochrona uzyskiwana jest w przypadku zaszczepienia przed pierwszym kontaktem z wirusem. Dla dzieci 9–14 lat szczepienie jest w całości bezpłatne — NFZ finansuje je w pełni w ramach kalendarza szczepień powszechnych.

Pamiętaj: Treści na tej stronie mają charakter wyłącznie edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej ani badania klinicznego. Jeśli pojawia się krwawienie z odbytu, ból, pieczenie lub wyczuwalny guzek w okolicy odbytu — szczególnie utrzymujące się przez kilka tygodni — należy zgłosić się do lekarza POZ. Tylko lekarz może właściwie ocenić te objawy i skierować do odpowiedniego specjalisty.