Test HPV-HR zamiast cytologii — program NFZ od 2026 roku

Rak szyjki macicy rozpoznawany jest w Polsce u ok. 2300–2500 kobiet rocznie, a Polska ma jeden z najwyższych wskaźników zachorowalności w Unii Europejskiej. To niepotrzebna statystyka — bo ten nowotwór należy do tych, które można skutecznie wykryć zanim dojdzie do inwazji: wyleczalność we wczesnym stadium przekracza 99%. Od 2026 roku program profilaktyczny NFZ przeszedł ważną zmianę: klasyczna cytologia schodzi ze sceny, a na jej miejscu wchodzi test HPV-HR. Pokażę Ci, co to oznacza w praktyce i jak bezpłatnie skorzystać z nowego badania.

Co zmieniło się w programie NFZ i dlaczego

Przez lata badaniem podstawowym w Programie Profilaktyki Raka Szyjki Macicy (PRSM) była cytologia — wykonywana co 3 lata, bezpłatnie w NFZ. Cytologia sprawdza komórki szyjki macicy pod mikroskopem — wykrywa zmiany, które już się pojawiły. Test HPV-HR (HPV DNA wysokiego ryzyka) działa inaczej: szuka wirusa, który jest przyczyną niemal wszystkich raków szyjki macicy, zanim jeszcze powstają jakiekolwiek zmiany komórkowe. To różnica jak między wykrywaniem pożaru po dymie a po zapachu dymu.

Wyniki badań jednoznacznie pokazują, że HPV-HR wykrywa zmiany przedrakowe szyjki macicy dwukrotnie skuteczniej niż cytologia klasyczna. Jego czułość wynosi ponad 90%.

Harmonogram zmian:

Lipiec 2025 — test HPV-HR i cytologia na podłożu płynnym (LBC) weszły do programu NFZ jako nowe metody obok klasycznej cytologii.
Styczeń 2026 — test HPV-HR stał się podstawowym badaniem przesiewowym w programie.
30 czerwca 2026 — klasyczna cytologia co 3 lata zostaje wycofana jako samodzielne badanie przesiewowe.

Jeśli miałaś ostatnią cytologię niedawno (w starym schemacie co 3 lata) — skontaktuj się z placówką realizującą program, żeby ustalić, kiedy Ty powinnaś wykonać pierwsze badanie HPV-HR w nowym schemacie.

Kto może bezpłatnie skorzystać

Z bezpłatnego testu HPV-HR w ramach PRSM mogą skorzystać kobiety w wieku 25–64 lat ubezpieczone w NFZ, które:

nie miały badania w programie w ciągu ostatnich 5 lat (nowy harmonogram HPV-HR),
nie mają aktualnie żadnych objawów ginekologicznych — program jest dla zdrowych, bezobjawowych kobiet (objawy = droga do lekarza, nie do programu profilaktycznego).

Skierowanie nie jest potrzebne. Program realizuje w Polsce ok. 2700 placówek — przede wszystkim poradnie ginekologiczno-położnicze z umową NFZ, a w niektórych regionach również wybrane przychodnie POZ we współpracy z położnymi.

Co to jest test HPV-HR i jak działa genotypowanie

HPV-HR (ang. high-risk Human Papillomavirus) to badanie molekularne wykrywające DNA wirusa brodawczaka ludzkiego o wysokim ryzyku onkogennym. Obecność HPV-HR w organizmie nie oznacza choroby — u większości kobiet układ odpornościowy eliminuje wirusa samodzielnie. Problem pojawia się, gdy wirus utrzymuje się latami i stopniowo prowadzi do zmian w komórkach szyjki macicy.

Nowy schemat zawiera ważny element: genotypowanie HPV 16 i HPV 18. To dwa typy wirusa odpowiedzialne za największy odsetek raków szyjki macicy. Wynik wskazujący te genotypy oznacza szybszą ścieżkę diagnostyczną.

Materiał do badania pobierany jest identycznie jak przy klasycznej cytologii — jest to szybkie, rutynowe pobranie wymazu ze szyjki macicy podczas wizyty ginekologicznej.

Jak wygląda program krok po kroku

Program ma trzy etapy. Większość kobiet przechodzi przez dwa pierwsze:

Etap 1 — test HPV-HR (dla wszystkich uczestniczek)

Ginekolog lub położna pobiera wymaz ze szyjki macicy. Z tego samego materiału wykonywany jest test HPV-HR z genotypowaniem.

Wynik ujemny — wirus HPV-HR nieobecny. Kolejne badanie profilaktyczne za 3–5 lat. Nic więcej — spokój na kilka lat.
Wynik dodatni — HPV-HR obecny. Nie oznacza to raka. Z tego samego pobranego materiału automatycznie wykonywana jest cytologia na podłożu płynnym (LBC). Nie potrzebujesz ponownej wizyty do dodatkowego pobrania.

Etap 2 — cytologia LBC (tylko przy HPV+)

Cytologia LBC ocenia komórki szyjki macicy pod mikroskopem — precyzyjniej niż klasyczny wymaz, bo materiał zawieszony jest w specjalnym płynie.

Cytologia prawidłowa przy HPV+ → powtórne badanie HPV-HR za 12 miesięcy.
Cytologia z nieprawidłowościami → skierowanie do etapu 3.

Etap 3 — kolposkopia (tylko przy zmianach)

Specjalistyczna ocena szyjki macicy z użyciem powiększenia optycznego. Decyzję o kolposkopii — i ewentualnej biopsji — podejmuje ginekolog na podstawie wyników z etapu 2.

Jak się zarejestrować

Nie potrzebujesz skierowania — kontaktujesz się bezpośrednio z placówką. Trzy sposoby:

Internetowe Konto Pacjenta — wejdź na ikp.gov.pl, znajdź placówkę w Twojej okolicy i umów wizytę online.
Aplikacja mojeIKP — ta sama funkcja ze smartfona.
Telefonicznie lub osobiście — zadzwoń do poradni ginekologiczno-położniczej z umową NFZ i zapytaj, czy realizuje Program Profilaktyki Raka Szyjki Macicy (PRSM) w nowym schemacie HPV-HR.

Co jeśli masz mniej niż 25 lub więcej niż 64 lata

Poniżej 25. roku życia — program profilaktyczny NFZ nie obejmuje tej grupy wiekowej. Warto natomiast porozmawiać z lekarzem POZ lub ginekologiem o szczepieniu przeciw HPV — jest najskuteczniejszą formą prewencji, gdy wykonane przed kontaktem z wirusem.

Powyżej 64. roku życia — program publiczny nie obejmuje tej grupy wiekowej ze względu na zmianę struktury ryzyka nowotworowego z wiekiem. Każde niepokojące objawy ginekologiczne wymagają jednak konsultacji niezależnie od wieku.

Przy okazji każdej wizyty u lekarza POZ warto też zapytać o bilans zdrowia „Moje Zdrowie” — bezpłatny przegląd ogólny z badaniami laboratoryjnymi dla każdej dorosłej osoby od 20. roku życia.

Podsumowanie

Test HPV-HR jest od 2026 roku podstawowym badaniem przesiewowym w Programie Profilaktyki Raka Szyjki Macicy NFZ.
Klasyczna cytologia co 3 lata jest wycofywana z programu po 30 czerwca 2026.
Bezpłatne badanie przysługuje kobietom w wieku 25–64 lat, bez skierowania.
Przy wyniku ujemnym: kolejne badanie za 3–5 lat.
Przy HPV+: cytologia LBC z tego samego materiału — bez dodatkowej wizyty.
Skuteczność HPV-HR w wykrywaniu zmian jest dwukrotnie wyższa niż cytologii klasycznej.
Program realizuje ok. 2700 placówek w Polsce — szukaj w IKP lub mojeIKP.

Pamiętaj: treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Jeśli masz niepokojące objawy ginekologiczne — nieregularne krwawienia, krwawienie po stosunku, ból w podbrzuszu lub zmianę charakteru upławów — zgłoś się do ginekologa lub lekarza POZ niezwłocznie, niezależnie od wieku i niezależnie od tego, czy miałaś ostatnio cytologię lub test HPV-HR. Programy przesiewowe są dla bezobjawowych kobiet — objawy wymagają diagnozy, nie czekania na termin badania.