Mammografia i test HPV-HR — dwa bezpłatne badania dla kobiet 45–64 lat

Kobiety w przedziale 45–64 lat mają w Polsce dostęp do dwóch niezależnych programów profilaktycznych finansowanych przez NFZ: mammografii w Programie Profilaktyki Raka Piersi (PRPS) i testu HPV-HR w Programie Profilaktyki Raka Szyjki Macicy (PRSM). Oba są bezpłatne, bez skierowania i realizowane niezależnie od siebie. Wiele kobiet korzysta z jednego, nie wiedząc, że kwalifikuje się równocześnie do drugiego.

Komu przysługują oba badania

Mammografia w PRPS przysługuje kobietom ubezpieczonym w NFZ w wieku 45–74 lat, które:

• nie miały mammografii w ciągu ostatnich 2 lat w ramach programu,
• nie mają aktualnych objawów ze strony piersi (program jest dla zdrowych, bezobjawowych kobiet — objawy to sygnał do lekarza, nie do programu).

Test HPV-HR w PRSM przysługuje kobietom ubezpieczonym w NFZ w wieku 25–64 lat, które:

• nie miały badania w programie w ciągu ostatnich 5 lat,
• nie mają aktualnych objawów ginekologicznych.

Przedział 45–64 lata to dokładnie wiek, w którym oba programy nakładają się. Kobieta kwalifikująca się do obu programów może w tym samym roku umówić się na mammografię i na test HPV-HR — to dwa oddzielne badania, dwa oddzielne terminy, dwie niezależne ścieżki rejestracji.

Mammografia — co obejmuje badanie i jak często

Mammografia to rentgenowskie zdjęcie piersi pozwalające wykryć zmiany nieodczuwalne w samobadaniu — w tym wczesne postacie raka piersi, gdy szanse na wyleczenie są najwyższe.

W programie PRPS kobiety 45–74 lat wykonują mammografię co 2 lata. Jeśli wynik jest prawidłowy, kolejne badanie przypada za 2 lata. Jeśli wynik wymaga dodatkowej diagnostyki, placówka przekazuje skierowanie dalej — bez konieczności wizyty u lekarza POZ.

Wyjątek od rytmu 2-letního: kobiety po leczeniu raka piersi, które zakończyły 5-letni monitoring i/lub są na hormonoterapii, mogą korzystać z mammografii co 12 miesięcy. O tym trybie warto poinformować placówkę przy rejestracji.

Badanie trwa kilka minut. Aparat uciska pierś między dwiema płytkami — co może być niekomfortowe, ale jest bezpieczne i krótkotrwałe. W każdym województwie działają zarówno stacjonarne placówki, jak i mobilne mammografy docierające do mniejszych miejscowości. Więcej o programie — w artykule Mammografia po 45. roku życia — bezpłatne badanie ratujące życie.

Test HPV-HR — co obejmuje i jak działa

Test HPV-HR (ang. high-risk Human Papillomavirus) to badanie molekularne wykrywające DNA wirusa brodawczaka ludzkiego o wysokim ryzyku onkogennym — tego, który jest przyczyną niemal wszystkich raków szyjki macicy.

Od 2026 roku test HPV-HR jest podstawowym badaniem przesiewowym w programie PRSM, zastępując dotychczasową cytologię klasyczną. Jego czułość wynosi ponad 90% — i wykrywa zmiany zanim jeszcze pojawią się nieprawidłowe komórki.

Materiał pobiera ginekolog lub położna podczas krótkiej wizyty — identycznie jak przy klasycznym wymazie. Z jednego pobrania wykonywane jest zarówno badanie HPV-HR, jak i — jeśli wynik jest dodatni — automatycznie cytologia na podłożu płynnym (LBC). Nie wymaga to drugiej wizyty ani dodatkowego pobrania.

Kobiety kwalifikujące się do programu wykonują test co 5 lat. Szczegóły zmiany z cytologii na HPV-HR — w artykule Test HPV-HR zamiast cytologii — program NFZ od 2026 roku.

Jak się zapisać na oba badania

Rejestracja na mammografię i test HPV-HR przebiega niezależnie i identyczną ścieżką:

1. Internetowe Konto Pacjenta (IKP) — wejdź na ikp.gov.pl, wybierz „E-rejestracja” i znajdź placówkę realizującą odpowiedni program w swojej okolicy.
2. Aplikacja mojeIKP — ta sama funkcja na smartfonie.
3. Telefonicznie lub osobiście — skontaktuj się z:
   • gabinetem radiologii lub mammografii (program profilaktyki raka piersi),
   • poradnią ginekologiczno-położniczą lub POZ ze współpracującą położną (program profilaktyki raka szyjki macicy).

Przed wizytą wystarczy dowód osobisty. Na mammografię warto zabrać poprzednie zdjęcia (jeśli były wykonywane), co ułatwia porównanie wyników.

Co jeśli wynik jest nieprawidłowy

Po mammografii: wynik nieprawidłowy nie oznacza diagnozy nowotworu — może wskazywać na zmianę wymagającą dodatkowego obrazowania (USG, biopsja). Placówka poinformuje o kolejnym kroku i wyda skierowanie.

Po teście HPV-HR:

• Wynik ujemny — brak wirusa HPV wysokiego ryzyka; kolejne badanie za 3–5 lat.
• Wynik HPV+ z prawidłową cytologią LBC — wirus obecny, ale bez zmian komórkowych; powtórzenie badania za 12 miesięcy.
• Wynik HPV+ z nieprawidłową cytologią — skierowanie na kolposkopię (szczegółowe badanie szyjki macicy).

W obu przypadkach nieprawidłowy wynik profilaktyczny to wczesny sygnał, nie diagnoza — i warto go potraktować jako wskazówkę do dalszej diagnostyki, nie powód do niepokoju.

Pamiętaj: treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Wszelkie objawy ze strony piersi (wyczuwalny guzek, zmiana skóry, wyciek z brodawki) lub nieprawidłowe krwawienia ginekologiczne wymagają niezwłocznej konsultacji u lekarza POZ — niezależnie od terminu badania profilaktycznego.