· Monika Ślusarczyk · Profilaktyka kobiet · 4 min read
Zaszczepiona na HPV — czy nadal potrzebny jest test HPV-HR i cytologia?
Szczepionka na HPV nie likwiduje konieczności badań przesiewowych. Dowiedz się, dlaczego test HPV-HR w ramach NFZ jest zalecany także dla zaszczepionych kobiet.
Rak szyjki macicy wciąż jest poważnym problemem zdrowotnym — w 2022 roku w Polsce zdiagnozowano go u ok. 2300 kobiet, a każdego roku życie traci z jego powodu ok. 1500 osób. Polska należy do krajów o jednej z najwyższych zapadalności w Unii Europejskiej. Na tym tle pojawia się pytanie, które zadaje coraz więcej pacjentek po przyjęciu szczepionki: czy badania przesiewowe są jeszcze potrzebne?
Odpowiedź jest jednoznaczna: tak.
Dlaczego szczepienie HPV nie zwalnia z badań przesiewowych
Dostępne w Polsce szczepionki przeciw HPV — Cervarix i Gardasil9 — chronią przede wszystkim przed typami wirusa 16 i 18, które są odpowiedzialne za ok. 76% raków szyjki macicy. Oznacza to, że pozostałe ok. 24% zachorowań wywoływane jest przez inne onkogenne typy HPV, na które żadna z dostępnych szczepionek nie zapewnia ochrony.
Światowa Organizacja Zdrowia wprost podkreśla: „regularne badania przesiewowe w kierunku raka szyjki macicy są ważne nawet po zaszczepieniu przeciw HPV”. Zalecenie to dotyczy wszystkich kobiet objętych populacyjnymi programami badań przesiewowych — niezależnie od statusu szczepienia.
Które typy HPV chroni szczepionka — a które pozostają ryzykiem
Gardasil9 obejmuje 9 typów HPV, Cervarix — 2 typy (16 i 18). Nawet szersza ochrona Gardasil9 nie eliminuje ryzyka zakażenia innymi onkogennymi typami, takimi jak HPV 31, 33, 45, 52 czy 58 — wszystkie one należą do grupy „wysokiego ryzyka” (HPV-HR) i mogą prowadzić do zmian przednowotworowych szyjki macicy.
Ważne jest też to, że szczepionka nie leczy istniejących zakażeń — nie działa retroaktywnie. Kobiety zaszczepione po inicjacji seksualnej mogły mieć wcześniejszy kontakt z wirusem, zanim szczepionka zapewniła im ochronę.
Harmonogram badań NFZ — taki sam dla zaszczepionych i niezaszczepionych
W Polsce działa Program Profilaktyki Raka Szyjki Macicy (PRSM) finansowany przez NFZ. Zgodnie z jego zasadami:
- kto: kobiety w wieku 25–64 lat
- jak często: test HPV-HR co 5 lat przy wyniku negatywnym
- skierowanie: nie jest wymagane
- dostępność: ok. 2700 placówek w całej Polsce
Program nie przewiduje żadnego wyjątku dla kobiet zaszczepionych. Status szczepienia nie zmienia ani zakresu badania, ani jego częstotliwości — harmonogram przesiewów pozostaje identyczny.
Więcej o tym, jak bezpłatnie skorzystać z obu badań naraz, wyjaśnia artykuł Mammografia i test HPV-HR — dwa bezpłatne badania dla kobiet 45–64 lat.
Kiedy szczepionka działa najskuteczniej — i co to oznacza dla późno zaszczepionych
Skuteczność szczepionek przeciw HPV jest najwyższa, gdy są podawane przed pierwszym kontaktem seksualnym — stąd program NFZ obejmuje 12-latki. W tej grupie wystarczą 2 dawki; po 14. roku życia wymagane są 3 dawki, a zakładana ochrona maleje — zwłaszcza jeśli do kontaktu z wirusem mogło już wcześniej dojść.
Kwestię szczepień HPV dla dorosłych kobiet — w tym zasady dostępu do szczepień catch-up po 14. roku życia — opisuje artykuł Szczepienie HPV po 14. roku życia — co przysługuje dorosłym kobietom.
Jak skorzystać z bezpłatnego testu HPV-HR w ramach NFZ
Badanie w ramach PRSM można wykonać bez skierowania. Wystarczy:
- Znaleźć placówkę w wyszukiwarce NFZ lub zapytać ginekologa POZ.
- Zgłosić się z dokumentem tożsamości.
- Poinformować personel o chęci skorzystania z programu profilaktycznego NFZ.
Próbka jest pobierana podczas standardowej wizyty ginekologicznej. Wynik testu HPV-HR jest gotowy zwykle w ciągu kilku dni. Przy wyniku negatywnym kolejne badanie przysługuje za 5 lat — zgodnie z zasadami PRSM.
Przy wyniku HPV-HR pozytywnym placówka pobiera jednocześnie próbkę do cytologii na podłożu płynnym (LBC). Wynik pozytywny testu HPV-HR nie oznacza automatycznie raka — jest sygnałem do dalszej obserwacji i diagnostyki.
Szczepienie plus badanie — najskuteczniejsza dostępna ochrona
Szczepienie na HPV i regularne badania przesiewowe wzajemnie się uzupełniają, a nie wykluczają. Szczepionka zmniejsza ryzyko zakażenia typami 16 i 18; program przesiewowy wykrywa zmiany spowodowane typami niechronionymi przez szczepionkę oraz ewentualne zakażenia nabyte przed jej przyjęciem.
Zaszczepione kobiety w wieku 25–64 lat powinny przystępować do Programu Profilaktyki Raka Szyjki Macicy na tych samych zasadach co niezaszczepione: test HPV-HR co 5 lat, bez skierowania, bezpłatnie.
Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny. Treści w nim zawarte nie zastępują porady lekarskiej. W razie wątpliwości dotyczących wyników badań lub profilaktyki raka szyjki macicy należy skonsultować się z ginekologiem lub lekarzem POZ.
