Szczelina odbytu — ból przy wypróżnianiu i kiedy iść do lekarza

Silny, piekący ból podczas oddawania stolca i jasna krew na papierze toaletowym to jeden z typowych obrazów szczeliny odbytu — jednej z najczęstszych łagodnych chorób odbytu, z roczną zapadalnością szacowaną na 1,1 przypadku na 1000 osób. Te same objawy mogą jednak zapowiadać inne choroby, także nowotworowe. Poniżej: czym jest szczelina, po czym ją odróżnić od innych przyczyn bólu i krwawienia oraz kiedy nie warto czekać z wizytą.

Czym jest szczelina odbytu

Według Medycyny Praktycznej to linijne pęknięcie błony śluzowej kanału odbytu, najczęściej po stronie kości ogonowej. Mechanizm jej powstawania nie jest do końca poznany. Znaczenie ma wzmożone napięcie wewnętrznego zwieracza odbytu: ból nasila skurcz zwieraczy, a to utrudnia gojenie i podtrzymuje błędne koło.

Podejrzewane przyczyny to między innymi uraz mechaniczny podczas wydalania twardego stolca oraz zaburzenia ukrwienia okolicy zwieraczy. Do czynników ryzyka należą zaparcia, przewlekła biegunka, poród siłami natury i analne stosunki seksualne. Szczelina występuje w każdym wieku, najczęściej u dzieci i dorosłych w średnim wieku.

Jak się objawia

• Szczelina ostra (do 8 tygodni) — intensywny, palący ból w odbycie, który rośnie przy każdym wypróżnieniu.
• Szczelina przewlekła (ponad 8 tygodni) — ból jest zwykle mniejszy, częściej dominuje świąd i pieczenie. Możliwe jest niewielkie krwawienie, na przykład ślad krwi na papierze toaletowym.

Źródło dla obu opisów: mp.pl, Szczelina odbytu. Wiele osób odkłada wizytę, bo takie dolegliwości wydają się wstydliwe. Ten sam serwis zaznacza jednak, że szczelina jest chorobą łagodną, niezagrażającą życiu, ale jej ból bywa bardzo dotkliwy i utrudnia codzienne funkcjonowanie.

Co jeszcze może dawać podobne objawy

Ból w odbycie i krew w stolcu nie są objawami swoistymi. Medycyna Praktyczna wskazuje, że podobnie mogą się zachowywać ropień odbytu, przetoka odbytu i rak odbytu, a każdy ból w odbycie połączony z krwawieniem powinien zostać obejrzany przez lekarza.

Szczelina bywa też wtórna, czyli wynika z innej choroby. Na liście wymieniono między innymi nieswoiste choroby zapalne jelit, takie jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego czy choroba Leśniowskiego i Crohna. Dlatego sam charakter bólu nie wystarcza do rozpoznania — potrzebne jest badanie.

Krew w stolcu ma też znaczenie w kontekście raka jelita grubego. Narodowy Portal Onkologiczny zwraca uwagę, że żywoczerwona krew lub czarne, smoliste zabarwienie stolca są widoczne gołym okiem tylko wtedy, gdy zmiana leży w końcowym, lewym odcinku jelita grubego. Przy zmianach w prawej części jelita krew bywa niewidoczna. Ten sam portal wymienia wśród objawów, których nie wolno ignorować, także zaburzenia rytmu wypróżnień, uczucie niepełnego wypróżnienia, niezamierzoną utratę masy ciała i osłabienie. Więcej o rozróżnianiu przyczyn krwawienia jest w artykule Objawy alarmowe raka jelita grubego — kiedy do lekarza?.

Do kogo się zgłosić i jak wygląda badanie

Medycyna Praktyczna opisuje, że w Polsce nie ma formalnej podspecjalizacji z proktologii — chorobami odbytu i odbytnicy zajmują się chirurdzy lub gastroenterolodzy, którzy specjalizują się w tych schorzeniach. Jako objawy skłaniające do wizyty wymieniono między innymi ból, pieczenie lub swędzenie odbytu, ból podczas wypróżniania, domieszkę krwi w stolcu i ślady krwi na papierze toaletowym. Pierwszy kontakt może być wizytą u lekarza POZ, który oceni objawy i ustali dalszą ścieżkę.

Zwykle lekarz może rozpoznać szczelinę na podstawie wywiadu i samego oglądania odbytu (mp.pl). Czasem potrzebne są dodatkowe badania, na przykład rektoskopia lub biopsja, żeby wykluczyć inne choroby i nowotwory. Na wizytę wystarczy zwykłe przygotowanie: według tego samego serwisu lewatywę i środki przeczyszczające można zastosować przed badaniem dopiero po ustaleniu tego z lekarzem. Badanie per rectum trwa zwykle kilka–kilkanaście sekund, a anoskopia w większości przypadków jest bezbolesna. Szerzej o samym badaniu: Badanie per rectum — co wykrywa i dlaczego bywa pomijane.

Jak wygląda leczenie

Jak opisuje mp.pl, zwykle zaczyna się od metod zachowawczych: dbałości o regularne, miękkie wypróżnienia (dieta, leki zmiękczające stolec), ciepłe nasiadówki rozluźniające zwieracz oraz miejscowe środki przeciwbólowe i rozkurczowe dobierane przez lekarza. Gdy takie leczenie nie pomaga, stosuje się metody inwazyjne: zastrzyki z toksyny botulinowej, rozszerzenie balonem lub operację. Operacja jest też rozważana, gdy obraz szczeliny budzi podejrzenie choroby nowotworowej lub zapalnej. Wybór leku i sposobu leczenia należy do lekarza, który zna pełną sytuację pacjenta.

Rak odbytu, wymieniany wśród chorób o podobnych objawach, jest omówiony w tekście Rak odbytu — czynniki ryzyka HPV, objawy i profilaktyka.

Szczelina a badania przesiewowe jelita grubego

Ból i krwawienie z odbytu to objawy, a nie powód do czekania na badanie przesiewowe. Program badań przesiewowych jelita grubego jest skierowany do osób, które nie mają objawów sugerujących nowotwór jelita grubego, w wieku 50–65 lat (oraz 40–49 lat, jeśli u krewnego pierwszego stopnia rozpoznano nowotwór jelita grubego). Osoba z krwawieniem i bólem odbytu zaczyna więc od konsultacji lekarskiej, a o ewentualnej kolonoskopii diagnostycznej decyduje lekarz.

Pytania, które warto zadać lekarzowi

• Czy objawy wskazują na szczelinę, czy trzeba wykluczyć inne choroby okolicy odbytu?
• Czy potrzebne są dodatkowe badania, takie jak anoskopia lub rektoskopia?
• Jak zapobiegać zaparciom w trakcie leczenia?
• Po jakim czasie bez poprawy należy wrócić na kontrolę?
• Czy przy moim wieku i objawach wskazana jest kolonoskopia?

Podsumowanie

• Szczelina odbytu to linijne pęknięcie błony śluzowej kanału odbytu, najczęściej z silnym bólem podczas oddawania stolca.
• Szczelina ostra trwa do 8 tygodni, przewlekła — ponad 8 tygodni.
• Ból w odbycie i krew w stolcu zawsze wymagają badania lekarskiego, bo podobne objawy mogą dawać ropień, przetoka, rak odbytu lub zmiany w jelicie grubym.
• Rozpoznanie zwykle opiera się na wywiadzie i oglądaniu odbytu; czasem potrzebne są dodatkowe badania.
• Leczenie zaczyna się od postępowania zachowawczego, a metody inwazyjne dotyczą przypadków, w których ono nie pomaga.
• Program przesiewowy jelita grubego jest dla osób bez objawów — przy objawach pierwszym krokiem jest konsultacja.

Pamiętaj: treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Jeśli ból w odbycie lub krew w stolcu utrzymują się, nawracają albo towarzyszy im niezamierzona utrata masy ciała, osłabienie lub zmiana rytmu wypróżnień, skontaktuj się z lekarzem POZ.